Stel je vergelijkt hypotheken online. Je klikt door een mooie rekentool, ziet een maandlast die goed uitkomt, en voor je het weet heb je ergens een hokje aangevinkt voor een adviesgesprek dat je helemaal niet wilde. Of je hebt een spaarrekening geopend en kom je er weken later achter dat opzeggen verrassend ingewikkeld is. De opzegknop is er wel, maar hij is klein, grijs en verstopt onderaan de pagina.
Herkenbaar? Dit zijn dark patterns — en de EU heeft er genoeg van.
TL;DR Het dark patterns verbod gaat op 19 juni 2026 in, samen met een verplichte opzegknop voor alle websites die financiële diensten online aanbieden. Het gaat om EU-richtlijn 2023/2673, ook wel bekend als de Distance Marketing of Consumer Financial Services Directive. Dit raakt iedereen die financiële producten online verkoopt of bemiddelt: van grote banken tot online vergelijkingssites. Consumenten krijgen meer rechten, meer bescherming en meer duidelijkheid. Voor bedrijven betekent het: aanpassen of risico lopen op handhaving.
Wat is richtlijn 2023/2673 en waarom komt hij er nu?
Op 22 november 2023 nam het Europees Parlement een nieuwe richtlijn aan: Richtlijn (EU) 2023/2673, ook wel de Implementatiewet richtlijn op afstand gesloten overeenkomsten inzake financiële diensten — of in gewoon Engels: de Distance Marketing of Consumer Financial Services Directive.¹
De richtlijn vervangt een oude wet uit 2002. Die wet was bedoeld voor een internettijdperk dat er nu heel anders uitziet. In 2002 waren concepten zoals via je smartphone met buy now, pay later een televisie kopen nog ondenkbaar. Artikel 10 van die oude richtlijn had het nog over instemming van de consument voor het gebruiken van een fax voor communicatie op afstand.²
Dat is inderdaad een fax. Uit 2002. Die wet gold dus nog steeds.
Gezien de snelle groei van financiële diensten die op afstand (opent in nieuw venster) worden gesloten, online of per telefoon, voegt de nieuwe richtlijn een heel nieuw hoofdstuk toe met regels voor dit soort contracten.³
De nieuwe richtlijn brengt drie grote vernieuwingen. Ik loop ze stuk voor stuk langs.
1. Het dark patterns verbod: misleidende websites zijn straks verboden
Dark patterns zijn de onzichtbare manipulaties in websitedesign. Ze zijn niet per se illegaal in de zin van "dit staat op de zwarte lijst", maar ze sturen je subtiel richting keuzes die jij niet écht wilde maken.
Denk aan een knop "Ja, ik wil de verzekering" die groot en blauw is, terwijl "Nee, bedankt" klein en grijs staat. Of een aftelklok die kunstmatig urgentie creëert. Of een vooraf aangevinkt selectievakje voor een extra dienst die je helemaal niet nodig hebt.
Uit een gezamenlijk onderzoek van de Europese consumententoezichthouders — waaronder de Nederlandse ACM — op 399 commerciële websites bleek dat 148 sites ten minste één dark pattern gebruikten. 42 sites hadden neppe aftelklokken, en 54 stuurden consumenten naar duurdere producten.⁴
Dat zijn geen kleine spelers met dubieuze praktijken. Dat zijn gewone webshops en platforms die onderdeel zijn van het dagelijks digitaal leven.
De nieuwe richtlijn verplicht lidstaten om maatregelen in te voeren die het gebruik beperken van dark-pattern verkooptechnieken: interfaces die gebruikers ertoe aanzetten om iets te doen dat zij niet van plan zijn, om zo de keuzes van de consument te beïnvloeden.⁵
Concreet betekent dit dat websites voor financiële diensten hun interface niet meer misleidend mogen inrichten. Een aanbieder mag zijn online-interface — bijvoorbeeld een website of app — niet op een misleidende wijze inrichten.⁶
Wat precies als misleidend geldt, wordt in de nationale implementatie verder uitgewerkt. Maar de richting is duidelijk: je moet consumenten helpen een bewuste keuze te maken, niet hen omzeilen.
2. De opzegknop wordt verplicht: click to cancel vanaf 2026
Dit is de bepaling waar de volksmond "Click to cancel" van heeft gemaakt. De handelaar dient een digitale ontbindingsfunctie op zijn website te plaatsen. Dit moet waarborgen dat consumenten een overeenkomst even gemakkelijk kunnen ontbinden als sluiten.⁷
Het idee is simpel: als je iets online in drie klikken kunt afsluiten, mag het niet zo zijn dat opzeggen een telefoonreis van twintig minuten kost met drie doorverbindingen en een medewerker die je vraagt of je het echt zeker weet.
De richtlijn schrijft voor dat een handelaar consumenten de mogelijkheid moet bieden om gebruik te maken van een ontbindingsfunctie om hun ontbindingsrecht uit te oefenen, wanneer zij een overeenkomst via een online-interface, zoals een website of applicatie, hebben gesloten.⁸
En deze verplichting gaat verder dan alleen financiële diensten. De herroepingsfunctie heeft tot doel consumenten bewuster te maken van hun recht en de mogelijkheid om van dat recht gebruik te maken te vereenvoudigen. Ze geldt niet alleen voor overeenkomsten op afstand inzake financiële diensten, maar voor alle overeenkomsten op afstand.⁹
Wie een product via een website sluit, moet het ook via diezelfde website kunnen beëindigen. Punt.
3. Betere consumentenrechten: meer transparantie en het recht op een mens
De richtlijn bevat ook vernieuwde informatievereisten. Voordat je iets ondertekent, moet je voldoende tijd en informatie krijgen om te begrijpen wat je sluit. Niet een PDF van 47 pagina's in kleine letters, maar begrijpelijke, tijdige informatie.
De nieuwe richtlijn geeft consumenten bovendien het recht om menselijke tussenkomst te vragen op websites die gebruikmaken van automatische informatiehulpmiddelen.¹⁰
Dat is relevant in een wereld waar chatbots steeds vaker de eerste linie zijn. Als je een lening afsluit of een pensioenverzekering overweegt en een chatbot je door het proces leidt, heb je het recht te zeggen: ik wil een mens spreken. En die moet er dan ook zijn.
Het standaard herroepingsrecht bedraagt 14 kalenderdagen. Voor individuele pensioenproducten geldt een verlengde termijn van 30 dagen.¹¹
Voor wie gelden de nieuwe regels voor financiële diensten op afstand?
De richtlijn richt zich op iedereen die financiële diensten op afstand aanbiedt aan consumenten. Dus banken, verzekeraars, kredietverstrekkers, hypotheekaanbieders en platforms die bemiddelen bij het afsluiten van financiële producten.
Financiële producten die zijn uitgezonderd van de regels uit de Wet op het financieel toezicht, waaronder kortlopende kredieten zoals BNPL, moeten via een vangnetbepaling wel voldoen aan de regels over verkoop op afstand.¹²
Dat laatste is belangrijk. Buy Now Pay Later-aanbieders dachten zichzelf buiten de reikwijdte van financieel toezicht te bevinden. Dat klopt formeel misschien nog, maar de consumentenbescherming omzeilen kunnen ze niet meer. Het vangnet dekt hen ook.
En online vergelijkingssites? Die vallen zeker in scope. Als je op zo'n platform een financieel product kunt afsluiten via de interface van de vergelijkingssite, geldt de richtlijn. De opzegfunctie, het verbod op dark patterns, de informatievereisten: alles van toepassing.
Geldt dit voor elk bedrijf, ook het mkb?
Een veelgestelde vraag: geldt dit alleen voor grote spelers, of ook voor de kleine ondernemer die online een financieel product aanbiedt?
Het antwoord is helder. Er is geen minimale drempel qua omzet of personeelsomvang. De richtlijn geldt voor elk bedrijf dat op afstand overeenkomsten sluit met consumenten, dus ook online of telefonisch.
De richtlijn biedt handelaren rechtszekerheid en transparantie, waarbij micro-, kleine en middelgrote ondernemingen uitdrukkelijk worden meegerekend. Ze zijn dus niet uitgezonderd.¹³
In de Nederlandse implementatie vallen de nieuwe regels onder het algemene consumentenrecht. Naar schatting zijn zo'n 99.990 reguliere handelaren en ruim 6.100 financiële dienstverleners en beleggingsondernemingen aan de regels gebonden.¹⁴
Kleine bedrijven krijgen wel enige ruimte. De Europese wetgever moedigt lidstaten aan om bij de handhaving rekening te houden met de specifieke behoeften en capaciteiten van het mkb. Maar vrijgesteld zijn ze niet.
Gelden deze regels ook voor crypto-influencers op TikTok en Instagram?
Een vraag die steeds relevanter wordt: vallen crypto-influencers op TikTok, Instagram of YouTube ook onder deze regels?
Ja. De Europese wetgever benoemt expliciet de trend waarbij financiële diensten via sociale media door influencers worden gemarket. En de regels gelden ook daar.
Het kernpunt is misleiding door weglating. Wie een financieel product promoot zonder te wijzen op de risico's, handelt in strijd met de Richtlijn oneerlijke handelspraktijken (2005/29/EG).¹⁵ Bij volatiele crypto-investeringen is dat bijzonder relevant. Het weglaten van risico-informatie is geen grijs gebied — het is verboden.
Voor crypto geldt bovendien de vangnetfunctie van de nieuwe richtlijn. Zelfs wanneer een specifiek crypto-product buiten de reikwijdte van sectorspecifieke Europese wetgeving zoals MiCA valt, zorgt richtlijn 2023/2673 ervoor dat de fundamentele consumentenrechten bij online verkoop op afstand gewoon van toepassing blijven.
Eén belangrijke uitzondering voor consumenten om te weten: het 14-daagse herroepingsrecht geldt doorgaans níét voor crypto-activa. De wet stelt dat de ontbindingsfunctie niet van toepassing is op financiële producten waarvan de prijs afhankelijk is van schommelingen op de financiële markten waarop de aanbieder geen invloed heeft.¹⁶ Wie crypto koopt en ziet dat de koers daalt, kan die aankoop dus niet binnen 14 dagen kosteloos terugdraaien.
Wanneer gaat het in? De deadline is 19 juni 2026
De richtlijn moet worden toegepast met ingang van 19 juni 2026.¹⁷ Dat is over minder dan drie maanden. Lidstaten hadden tot 19 december 2025 de tijd om de nationale wetgeving klaar te hebben, maar in Nederland loopt de implementatie via een apart wetsvoorstel dat begin 2026 nog bij de Tweede Kamer lag.¹⁸
Dat betekent dat de exacte nationale invulling op dit moment nog niet volledig vaststaat. Maar de Europese richtlijn zelf is bindend, en de richting is helder.
Wat betekent het dark patterns verbod in de praktijk?
Voor consumenten is dit goed nieuws. Je krijgt meer rechten, je wordt beter beschermd tegen misleidend design, en opzeggen wordt een stuk makkelijker.
Voor bedrijven en platforms is het een wake-up call. Wie zijn interface heeft gebouwd op de aanname dat een ingewikkeld opzegproces afhakers tegenhoudt, moet dat model herzien. En wie dark patterns als onderdeel van zijn conversiestrategie hanteert, speelt met vuur. De ACM heeft aangekondigd strenger te controleren, en Nederlandse webshops staan onder een vergrootglas.¹⁹
Ik vind dit een interessante ontwikkeling, ook buiten de strikte wettekst. De richtlijn is een erkenning van iets wat iedereen al wist maar zelden hardop zei: veel digitale interfaces zijn niet gebouwd om je te helpen, maar om je te sturen. Dat is de echte verandering die hier plaatsvindt. Niet de juridische details, maar de erkenning dat vertrouwen ook digitaal verdiend moet worden.
Marc Diks schrijft wekelijks over AI, strategie en digitale transformatie.
Voetnoten
¹ Richtlijn (EU) 2023/2673 van het Europees Parlement en de Raad van 22 november 2023. Volledige tekst: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
² Richtlijn 2002/65/EG, artikel 10. Analyse: finnius.com (opent in nieuw venster)
³ EUR-Lex samenvatting Richtlijn (EU) 2023/2673: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
⁴ ACM, "EU consumententoezichthouders zien veel manipulatie op websites", 2023: acm.nl (opent in nieuw venster)
⁵ EUR-Lex samenvatting Richtlijn (EU) 2023/2673, sectie dark patterns: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
⁶ Implementatiebesluit, Wetgevingskalender overheid.nl: wetgevingskalender.overheid.nl (opent in nieuw venster)
⁷ Kamerstuk 36860, nr. 3 — Memorie van toelichting: officielebekendmakingen.nl (opent in nieuw venster)
⁸ Tweede Kamer, wetsvoorstel 36860: tweedekamer.nl (opent in nieuw venster)
⁹ Richtlijn (EU) 2023/2673, overweging herroepingsfunctie: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
¹⁰ Expertisecentrum Europees Recht, Ministerie van Buitenlandse Zaken: ecer.minbuza.nl (opent in nieuw venster)
¹¹ Projective Group Regulatory Update Q3 2025: banken.nl (opent in nieuw venster)
¹² Finnius Advocaten, vangnetbepaling BNPL: finnius.com (opent in nieuw venster)
¹³ Richtlijn (EU) 2023/2673, overweging mkb: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
¹⁴ Kamerstuk 36860, nr. 3 — Memorie van toelichting, schattingen: officielebekendmakingen.nl (opent in nieuw venster)
¹⁵ Richtlijn 2005/29/EG betreffende oneerlijke handelspraktijken van ondernemingen jegens consumenten.
¹⁶ Richtlijn (EU) 2023/2673, uitzonderingen herroepingsrecht: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
¹⁷ EUR-Lex, toepassingsdatum 19 juni 2026: eur-lex.europa.eu (opent in nieuw venster)
¹⁸ Eerste Kamer, wetsvoorstel 36860: eerstekamer.nl (opent in nieuw venster)
¹⁹ ACM, aankondiging strenger toezicht dark patterns: acm.nl (opent in nieuw venster)